Tag: reuk

Ik douchte drie keer per dag

Naar schatting 250.000 tot 300.000 mensen in Nederland kunnen niet ruiken. Toch is het een onbekend probleem, ook bij artsen, zeggen ze bij de Anosmievereniging. Dat moet anders, omdat de gevolgen voor wie het overkomt heftig kunnen zijn.

Anke Meijer, secretaris van de belangenvereniging, kent er die met hun reuk ook hun baan kwijtraakten: een brandweerman, een verpleegkundige, een kok. Zelf verloor de Amsterdamse haar reuk en deels haar smaak na een val met de fiets. Een zware hersenschudding was het gevolg. Het was pas een paar dagen later dat ze zich realiseerde dat ze niets meer rook en proefde.

Via huisarts en kno-arts kwam ze bij een neuroloog terecht. Een MRI-scan gaf geen duidelijkheid. Waarschijnlijk zijn er zenuwen afgescheurd, maar te zien is dat niet. De neuroloog zei dat ik er mee moest leren leven. Pas toen besefte ik wat het betekende. Nadat ook acupunctuur niet hielp, sloeg de paniek toe. Ik hou erg van koken, eten, het hele sociale gebeuren, en dacht: ‘Dat is dus over’.

Knapperig is lekkerder

Het eerste jaar was moeilijk, vertelt ze. Maar Anke Meijer, zelfstandig ondernemer, is niet het type dat bij de pakken neerzit. Ik heb gezegd: ‘Zo gaat het niet’. Dus ik ben weer gaan koken en heb er mijn weg in gevonden. Ik doe het deels op de herinnering: ‘Ik herinner me geuren, dus als ik dit kruid gebruik moet het zo gaan smaken’. Alleen zoet, bitter, zuur en pittig kan ik proeven. Dus ik kook veel pittiger dan vroeger. Structuur van voedsel is belangrijk geworden, iets wat knapperig is, is lekkerder. Van witte wijn is de prikkeling lekker, rode wijn doet me niets. Koffie ook niet, maar het schuim van cappuccino is prettig. En eten moet er mooi uitzien, dat is heel belangrijk.

In het begin douchte ze drie keer per dag. Ik dacht: ‘Als ze me maar niet ruiken’. Ik bleef mijn kleding maar wassen. Parfum deed ik niet meer op. Inmiddels weer wel, maar ik zal geen nieuw luchtje meer kopen. Ik gebruik de twee geuren die ik had.

En nog zoiets: Anke Meijer heeft overal in huis gas- en brandmelders hangen. Ik ging elke nacht wel drie keer naar beneden om te kijken of het gas uit was. Een keer heb ik een gerecht in de oven aan laten branden, ik rook er niks van, mijn zoon waarschuwde me.

Mijn leven is er niet door verpest, maar veel dingen zijn minder leuk, vat ze samen. Ik ben een wandelaar, ging graag de natuur in om die heerlijke bloemenlucht opsnuiven. Dat mis ik ongelooflijk. Maar ik heb een wandelvriendin die de geuren voor me beschrijft. Haar huidige partner ontmoette ze na haar ongeluk. Dat was heel vreemd, want ik weet niet hoe hij ruikt. Geur is een belangrijk deel van de aantrekkingskracht. Daardoor heb ik er ook meer tijd voor nodig gehad om mijn gevoelens voor hem te ontwikkelen.


Vereniging

De Anosmievereniging probeert aandacht te krijgen voor mensen die hun reukvermogen kwijt zijn. Meer wetenschappelijk onderzoek is nodig en te makkelijk wordt er vaak gezegd dat er niks aan te doen is. Artsen zouden meer aandacht moeten hebben voor de sociaal en psychologische gevolgen, zegt Anke Meijer. De vereniging is daarnaast een platform waar lotgenoten elkaar treffen. Verlies van je reuk kan invloed hebben op je relatie. Bijvoorbeeld als de een geen lol meer heeft in eten. En natuurlijk verandert er ook op seksueel gebied veel wanneer je niet meer ruikt.


Reukstoornissen zijn er in vele vormen. Reuk kan volledig of verminderd afwezig zijn. Iedereen kent het als je eens een keertje flink verkouden bent. Maar het kan ook aangeboren zijn. En door ouderdom neemt reukvermogen af. Er kan ook iets in de weg zitten waardoor geurstoffen het reukorgaan, het reukepitheel, niet bereiken. Bijvoorbeeld poliepen, een tumor of een afwijking van het neusschot. Van neurologische reukstoornissen is sprake als het reukorgaan is beschadigd, of wanneer de baan van dit orgaan naar het centraal zenuwstelsel in de hersenen aangetast is. Dat kan door een infectie in de bovenste luchtweg, of door ziektes als Parkinson en Alzheimer, een hersenbloeding of tumor. Maar ook een trauma, bijvoorbeeld een val of een klap op het (achter)hoofd, kan de reukzin aantasten. Reukzenuwen kunnen dan uitgerekt of afgescheurd zijn. Er zijn ook reukstoornissen die de aard van wat je ruikt veranderen. Het kan zijn dat je je geuren inbeeldt die er niet zijn, dat je geuren als vies ervaart die dat niet zijn of niet in staat bent om geuren te benoemen.



Naar boven ↑

De reukzin

Op je spreekuur krijg je soms te maken met afwijkingen aan zintuigen. Achtergrondkennis is dan handig, zodat je weet wanneer de patiënt verwezen moet worden naar de huisarts. Dit vijfde artikel in deze serie gaat over de reukzin.


Reukverlies

De 72-jarige mevrouw Van Dalen komt voor controle van haar diabetes type 2 bij de praktijkondersteuner. Het gevoel in haar voeten is verminderd. Na onderzoek, uitleg en advies over diabetische perifere neuropathie vraagt zij of suikerziekte ook verlies van reuk en smaak kan veroorzaken. Haar reuk is al geruime tijd minder goed en sinds kort ruikt ze vrijwel niets meer. Ook haar smaak is minder en anders, heel vervelend eigenlijk.


 

Achtergronden

Reukzin en smaakzin werken nauw samen om geuren waar te kunnen nemen en voedsel te kunnen proeven en herkennen. Als de reuk is uitgevallen, nemen mensen meestal alleen nog de vijf basissmaken waar: zoet, zuur, bitter, zout en hartig. Zij kunnen dan niet meer de fijnere smaaknuances proeven.

Geuren kunnen op veel terreinen belangrijke informatie verschaffen. De reuk kan levensreddend zijn bijvoorbeeld bij het waarnemen van gas- of brandlucht, bedorven voedsel en rotting. Verder spelen lichaamsgeuren een belangrijke rol bij sociale contacten in het algemeen en ook bij seksuele relaties door middel van feromonen (geurstoffen die mensen uitscheiden die effect hebben op het gedrag van andere mensen). Feromonen beïnvloeden onder andere de seksuele lust en activiteiten. Maar ook is reuk van groot belang om te kunnen genieten, zoals bij culinaire spijzen, wijnen en parfums.

De reukzintuigen zijn het reukepitheel en de reukzenuwbundeltjes (fila olfactoria). Deze bevinden zich hoog in de neus, zowel op het neustussenschot als op het slijmvlies van de neusvleugels. Geurstoffen komen meestal de neus binnen met de ingeademde lucht. Door te snuffelen of te snuiven bereikt de met reukstof beladen lucht beter de reukzintuigen. Geurstoffen kunnen ook vanuit de neus-/keelholte (nasofarynx) het reukgebied bereiken, dat gebeurt met name tijdens het eten.

Een chemische reactie in de cellen van het reukepitheel zet de reukprikkels om in signalen voor de reukzenuwen. Er zijn honderden verschillende receptoren die met meerdere, specifieke stoffen kunnen reageren. Het zeefbeen (etmoïd) ligt boven het neustussenschot en bevat vele gaatjes (lamina cribrosa) waar de reukvezels doorheen lopen naar de bulbus olfactorius (zie figuur) van de reukhersenen (rhinen-cephalon).

Vervolgens gaan deze signalen verder het centrale zenuwstelsel in naar de reukhersenschors (olfactorische cortex). De reuk heeft in de hersenen ook veel verbindingen met de gyrus hippocampi, waar het limbische systeem zetelt dat gevoelens, emoties en stemmingen reguleert.

Geuren kunnen verbonden zijn aan min of meer bewuste herinneringen uit het verleden. In 1994 verscheen hierover een baanbrekend boek van Vroon et al. Bij reukzin bestaan sekseverschillen; vrouwen ruiken meer en beter dan mannen, hebben een andere lichaamsgeur en houden van andere geuren dan mannen.

Vormen van reukafwijkingen (dysosmie)

Anosmie: volledig ontbreken van de reuk. Deze vorm komt het meest voor.
Hyposmie: gedeeltelijk reukverlies.
Parosmie: vervorming/onjuiste of onplezierige reukwaarneming. Daaronder valt kakosmie waarbij alles slecht en afstotend ruikt (als uitwerpselen).
Fantosmie: het ruiken van niet aanwezige geuren.
Hyperosmie: overgevoeligheid voor enkele of alle geuren.

Oorzaken van vermindering of uitval van de reuk

Naar schatting hebben zo’n 300.000 mensen in Nederland last van verminderde of afwezige reuk. Dat kan een mechanische oorzaak hebben (geleidingsanosmie): door obstructie van de luchtweg kunnen de geurstoffen het reukepitheel gedeeltelijk of helemaal niet bereiken. Een verstopte neus kan komen door virale infecties (verkoudheid), andere infecties zoals een chronische sinusitis, allergieën, poliepen, de stand van het neustussenschot, enzovoort. Ook kunnen er problemen zijn op sensorisch/neurologisch gebied (perceptieanosmie). Dit zijn aandoeningen waarbij het reukepitheel zelf, de reukbanen en/of de hersenen zijn beschadigd. Oorzaken kunnen zijn: (schedel)traumata, tumoren, infecties, systeemziekten zoals hypothyreoïdie, de ziekte van Cushing, diabetes, congenitale afwijkingen (syndroom van Kallman), psychiatrische stoornissen (depressie), de ziekte van Parkinson, de ziekte van Alzheimer, toxische stoffen (chloor, zware metalen) waaronder meerdere geneesmiddelen (diverse soorten antibiotica, anti-epileptica, anti-hypertensiva, et cetera), amfetaminen, sigarettenrook en ouder worden. Bij het ouder worden neemt vanaf het 60e levensjaar de omvang van het reukepitheel af; boven de 80 zijn veel ouderen hun reuk vrijwel kwijt.


Reukverlies (vervolg)

De praktijkondersteuner vertelt mevrouw Van Dalen dat het veel voorkomt dat suikerziekte de uiteinden van de lichaamszenuwen aantast (voeten, handen), maar minder vaak de zenuwen van het hoofd, de zogeheten hersenzenuwen (nervi craniales). Verder vertelt zij dat met het ouder worden reuk en smaak geleidelijk afnemen. Bij mevrouw Van Dalen gebeurde de reuk- en smaakafname echter plotseling. De praktijkondersteuner verwijst haar dan ook door naar de huisarts om de oorzaak van het reukverlies op te sporen.


 

Impact op de kwaliteit van leven

De gevolgen van reukverlies zijn groter dan je op het eerste gezicht zou denken. Allereerst heeft het een negatieve invloed op het eet- en drinkpatroon. Daarnaast kan het lastig of zelfs gevaarlijk zijn doordat de waarschuwingsfunctie van geuren vervalt, zoals rook. Maar minstens zo belangrijk voor de kwaliteit van leven zijn de consequenties op andere dimensies van het leven. Minder kunnen genieten kan psychische gevolgen hebben en zelfs leiden tot depressie en stemmingswisselingen. Het niet kunnen ruiken van de eigen lichaamsgeur kan onzeker maken, wat op sociaal gebied weer gevolgen heeft, bijvoorbeeld bij seksualiteit. Reukvermindering of –verlies kan daarnaast maatschappelijk problemen geven bij bepaalde beroepen (kok, wijnproever, parfumeur).

Behandeling

Bij de geleidingsanosmie zal na de behandeling van de allergie, de poliepen of de infectie de obstructie zijn opgeheven en komt de reuk meestal geheel of gedeeltelijk terug. Bij de perceptieanosmie is meestal geen behandeling mogelijk. Zenuwweefsel herstelt na beschadiging traag of helemaal niet.


Reukverlies (vervolg)

Mevrouw van Dalen blijkt al langer last te hebben van een verstopte neus. De huisarts constateert beiderzijds vrij forse neuspoliepen (polyposis nasi) en behandelt deze eerst enige tijd lokaal met een corticosteroïd-neusspray. Dit helpt onvoldoende. Mevrouw Van Dalen is vervolgens doorverwezen naar een kno-arts. Deze voerde beiderzijds een poliepextractie uit, waarna de neusverstopping over was. De poliepen keerden niet terug – wat vaak wel gebeurt – maar het reukverlies herstelde zich niet meer.


 

Tips voor patiënten

• Boon, Joke. Het mysterie van de reuk. Utrecht: Inmerc, 2009. ISBN 9789066116580.
• Patiëntenvereniging: Anosmievereniging: www.ruikenenproeven.nl
• Huizing EH, Snow GB. Leerboek keel- neus- oorheelkunde en hoofd – halschirurgie. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum, 2007.
• Loijmans R, Reukverlies. Huisarts en wetenschap 2012;55:231.
• Vroon Piet, Van Amerongen Anton, De Vries Hans. Verborgen verleider. Psychologie van de reuk. Amsterdam: Ambo, 1994.


Dit artikel: Tijdschrift voor praktijkondersteuning 2012, nummer 5:138-139, door: Aukje van Beek


Naar boven ↑